Sloboda okupljanja i sloboda izražavanja predstavljaju temeljna prava i jedan od ključnih stubova svakog demokratskog društva. Učestali protesti u Republici Srbiji tokom poslednjih godina stavili su ove vrednosti na ozbiljan ispit, otvarajući brojna pitanja u vezi sa granicama dozvoljenog postupanja državnih organa. U kontekstu navoda o prekomernoj upotrebi sile, proizvoljnim lišavanjima slobode i različitim oblicima pritisaka na aktiviste i građane, uloga međunarodnih mehanizama za zaštitu ljudskih prava dobija poseban značaj, kako u pogledu obezbeđivanja nezavisnog i objektivnog nadzora, tako i u pozivanju nadležnih institucija na odgovornost za eventualna kršenja međunarodnih standarda.
Ova analiza ima za cilj sveobuhvatno sagledavanje reakcija mehanizama Ujedinjenih nacija (UN) za zaštitu ljudskih prava na povrede osnovnih prava i sloboda tokom protesta u Republici Srbiji u periodu od septembra 2024. godine do novembra 2025. godine. Fokus rada usmeren je na tri ključna nivoa:
- Reakcije i nadzor – analiza načina na koji su ugovorna tela UN i specijalne procedure identifikovali, pratili i dokumentovali povrede ljudskih prava u kontekstu građanskih okupljanja u periodu od septembra 2024. godine do decembra 2025. godine.
- Preporuke i smernice – detaljan pregled preporuka koje su ovi mehanizmi uputili Vladi Republike Srbije, a koje se odnose na usklađivanje postupanja i relevantnog zakonodavnog okvira sa međunarodnim standardima ljudskih prava.
- Stanje ljudskih prava i postupanje države –analiza prava na slobodu okupljanja, slobodu udruživanja, položaj branitelja i braniteljki ljudskih prava, kao i analiza postupanja, odnosno nepostupanja Vlade Republike Srbije po prijemu ovih preporuka, sa posebnim fokusom na stepen njihove implementacije u praksi.
Pored formalnih izveštaja i preporuka, analiza obuhvata i izjave visokih zvaničnika različitih tela UN, koje često funkcionišu kao mehanizam ranog upozoravanja i indikator ozbiljnosti situacije na terenu, pružajući dodatni politički i moralni legitimitet zahtevima za zaštitu prava demonstranata.
Prilikom izrade analize korišćeni su svi raspoloživi izvori informacija: zvanični dokumenti i saopštenja međunarodnih tela i državnih organa Republike Srbije; izveštaji međunarodnih organizacija, kao i informacije objavljene putem sredstava javnog informisanja. Takođe, korišćene su informacije i saznanja nastala u radu nevladinih organizacija. Izraženi stavovi predstavljaju stavove autorki i autora, a zasnovani su na gore pomenutim izvorima. Prikaz stanja ljudskih prava dat je na osnovu izveštaja relevantnih nevladinih organizacija koje sistematski prate kršenje ljudskih prava i to Građanske inicijative (Tri slobode pod lupom), Komitet pravnika za ljudska prava (Mapa napada na branitelje ljudskih prava), Nezavisno udruženje novinara Srbije i ANEM (SafeJournalist platform).
Kroz ovakav pristup, analiza nastoji da odgovori na pitanje u kojoj meri sistem zaštite ljudskih prava UN utiče na unapređenje i zaštitu ljudskih prava u Republici Srbiji, kao i da li su upućene preporuke dovele do usklađivanja postupanja državnih organa sa međunarodnim standardima zaštite ljudskih prava.
